Landmine Monitor  
Toward A Mine-free World  
HOME     RESEARCH     NEWS     ORDER     CONTACTS     COMMENTS     FACTSHEETS
REPORTS:     2007     2006     2005     2004     2003     2002     2001     2000     1999
LM Report 2006 
Arabic (pdf) | English

عيَراق

طؤرِانكاري طرنط لة مانطي ئاياري (2005) ةوة:

كاربةدةستة عيَراقي يةكان بة بةردةوامي ئامادةبوون بؤ بةشداريكردن لة ثةيماننامةي قةدةغةكردني مين. هيَزةكاني ئؤثؤسزيؤنيش بةردةوام بوون لة بةكارهيَناني ذمارةيةكي بيَشوماري ئاميَري تةقاندنةوة و ميني دذة ئؤتؤمبيَل. هيَزةكاني هاوثةيمانان توانيويانة ذمارةيةكي زؤر ميني دذةمرؤظ بدؤزنةوة. كةمبوونةوةي فةندي نيَودةولَةتي بؤ عيَراق بؤ نيوة (بة بةراورد لةطةلأ سالَي 2004) و ئالَؤزبووني باري ئاسايش رِيَطري كاريطةر بوون لةبةردةم ضالاكي مين لة هةموو بةشةكاني عيَراقدا تةنها لة ناوضةي باكوور نةبيَت كة تةنانةت هةنديَك لة كار و ثةيماننامةكانيان زوو كؤتايي ثيَهات. ( دةستةلاَتي نةتةوةيي ضالاكي مين) ثاككردنةوةيةكي كةمي ميني لة سالَي (2005) دا رِاطةياند. بةرِيَوةبةري دووةمي طشتي دةستةلاَت لة تشريني يةكةمي (2005)دا طؤرِدرا. (مةسحي كاريطةري ميني زةوي – عيَراق) لة نيساني 2006 دا مةسحي 13 لة 18 ثاريَزطاكةي عيَراقي تةواوكرد, بةلاَم مةسحي تكريت و ديالاي رِاطرت بةهؤي نائارامي باري ئاسايشةوة. لة ئاياري 2006 دا مةسحةكة 565 قورباني ميني لة ماوةي دوو سالَدا تؤماركرد كة زياد لة (20% ي مندالأ بوون) , هةروةها(7,631) قورباني تري ثيَش ئةو وةختةش. لة سالَي2005, بةلايةني كةمةوة (358) قورباني هةبوون,ئةمةش زيادبوونة لةضاو سالَي 2004 و تا رِادةيةك خةملاَندنيَكي ناتةواوة بة هؤي نةبووني ئاماريَكي كاريطةري قوربانيةكان لة عيَراقدا.

سياسةتي قةدةغةكردني مين

كؤماري عيَراق بةشدارنةبووة لة ثةيماننامةي قةدةغةكردني مين.

لة سالَي(2004) ةوة, نويَنةراني حكومةت لة ضةندين بؤنةدا ئاماذةيان بةوة داوة كة عيَراق ئارةزوي بةشداريكردني لة ثةيماننامةي قةدةغةكردني مين هةية و مةسةلةكة لة ذيَر باس و ليَكؤلَينةوةداية. لة سةرةتاي سالَي 2006, ئؤفيسي سةرؤك وةزيران رِةشنووسي ياسايةكي نارِةسمي دا بة (هةلَمةتي قةدةغةكردني مين لة عيَراق) دةربارةي بةشداريكردن لة ثةيماننامةكةدا. لة كؤبوونةوةيةكي ئازاري (2006) دا, كاربةدةسيتيَكي بالاَي وةزارةتي دةرةوةي عيَراق بةشداربوواني هةلَمةتةكةى دلَنيا كردةوة كة عيَراق بةشداري لة ثةيماننامةكةدا دةكات و ئامادةكاري بؤ ئةو مةبةستة لة ئاراداية. لة تشريني دووةمي سالَي 2005, ضةند كاربةدةستيَكي عيَراقي لة كاتي ئامادةبوون لة كؤبوونةوةي شةشةمي وولاَتاني بةشداربووي ثةيماننامةي قةدةغةكردني مين بة (هةلَمةتي قةدةغةكردني مين لة عيَراق) رِاطةياند كة عيَراق بةشداري لة ثةيماننامةكةدا دةكات كاتيَك حكومةتيَكي جيَطيري هةبيَت. لة ئابي 2005, وةزيري دةرةوةي عيَراق بؤ سةرثةرشتياري ميني زةوي نووسيبوو "حكومةتي عيَراق بة ووردي خةريكي دراسةكرني بةشداريكردنة لة ثةيماننامةكةدا". لة حوزةيراني 2005, وةفديَكي عيَراقي رِايطةياند كة ” كاربةدةستاني حكومةتي عيَراق لة ضةندين بؤنةدا ئةوةيان دووثات كردؤتةوة كة حكومةتي هةلَبذيَردراوي عيَراق ثابةند دةبيَت بة هةموو ئةو ثةيماننامة و كؤنطرانةوة كة سةبارةت بة ياسا مرؤيي ية نيَودةولَةتي يةكان وةك كؤنطرةي ميني دذةمرؤظ. ئيَستا مةسةلةكة لة ذيَر باس و ليَكؤلَينةوةداية بةمةبةستي ئامادةبووني عيَراق بؤ بةشداربوون. " لة ئاياري (2005) دا, عيَراق بةشداريكرد لة سيميناريَكي هةريَمي لة جةزائير لةبارةي جيَبةجيَكردني ثةيماننامةي قةدةغةكردني مين.

لة 8 كانوني يةكةمي 2005, عيَراق دةنطي دا لة بةرذةوةندي ياساي 60/80 ي كؤمةلَةي طشتي نةتةوة يةكطرتووةكان كة داوا بة جيهانكردن و جيَبةجيَكردني تةواوي ثةيماننامةي قةدةغةكردني مين دةكات. لة سالَي 2004 دا, عيَراق دةنطي دا بؤ ياسايةكي تري لةو جؤرةي كؤمةلَةي طشتي نةتةوة يةكطرتووةكان, كة بؤ يةكةم جار بوو مافي دةنطداني هةبيَت لة كؤبوونةوةي سالاَنةي كؤمةلَةي طشتي نةتةوة يةكطرتووةكان لة سالَي(1996)ةوة.

ضةند كاربةدةستيَكي ( دةستةلاَتي نةتةوةيي ضالاكي مين) عيَراق, لة تشريني دووةم-كانووني يةكةمي 2005, وةك ضاوديَر ئامادةي كؤبوونةوةي شةشةمي وولاَتاني بةشداربووي ثةيماننامةي قةدةغةكردني مين لة زةطريب- كرواتيا بوون, بةلاَم هيض ليَدوانيَكيان نةدا. لة حوزةيراني 2005, عيَراق ئامادةي كؤبوونةوةكاني ليذنةي هةميشةيي ثةيماننامةكة بوو, بةلاَم ئامادةي كؤبوونةوةكاني ئاياري 2006 نةبوو.

لة 29ي نيساني 2006, كؤمةلَةي كةمئةنداماني عيَراق و ضةند ريَكخراويَكي ناحكومي ناوخؤيي, بة هاوكاري (ضالاكي مين كةنةدا), خوليَكي مةشقي بؤ لاواني عيَراق كردةوة لة بةغداد دةربارةي ثةيماننامةي قةدةغةكردني مين كة بة ضةند ووتاريَكي نويَنةراني وةزارةتةكاني حكومةت دةستي ثيَكرد. @

بةرهةم هيَنان, جبةخانة, طواستنةوة

عيَراق لة رِابردوودا ميني دذةمرؤظي بةرهةم دةهيَنا, تةنانةت هةتا داطيركردنةكةي سالَي 2003. هةموو هؤيةكاني بةرهةم هيَناني مين ويَرانكران لة هةلَمةتي بومباردكردني هيَزي هاوثةيمانةكان.

سالَي 2005, (ضاوديَري زةوي ية مين رِيَذكراوةكان) دةولَةتى عيَراقي لابرد لةليستي ئةو وولاَتانةي كة ميني دذةمرؤظي بةرهةم دةهيَنن ياخود مافي بةرهةم هيَنانيان هةية ئةمةش دواي ويَرانكراني هؤيةكاني بةرهةم هيَناني مين لة عيَراق و ليَدوانةكاني حكومةت بؤ ثشتطيري كردني قةدةغةكردني ميني دذةمرؤظ. (ضاوديَري زةوي ية مين رِيَذكراوةكان) بةبايةخةوة دةرِوانيَتة ئةوةى كة تا ئيَستا عيَراق هيض ليَدوانيَكي رِةسمي نةداوة دةربارةي قةدةغةكرةدني بةرهةم هيَناني ميني دذةمرؤظ.

(ضاوديَري زةوي ية مين رِيَذكراوةكان) ئاطادار ني ية لة هيض طواستنةوةيةكي مين لة عيَراقةوة بؤ شويَني تر لة سالَي نةوةتةكانةوة, بةلاَم حكومةت هيض ليَدوانيَكي نةداوة دةربارةي ناردنةدةرةوةي ميني دذةمرؤظ. هيض قةدةغةكرةدنيَك يان رِاطرتن لةسةر ناردنةدةرةوةي مين لة ئارادا نيية.

كؤي طشتي جبةخانةي ميني عيَراق نةزانراوة, زانينيشي ئاسان نيية. باوةرِ واية كة مينةكان دروستكراوي بةلجيكا, كةنةدا, شيلي, ضين, ميسر, فةرةنسا, ئيتالَيا, رؤمانيا, سةنطافورة, يةكيَتي سؤظيةتي ثيَشوو بن لةطةلأ ئةو مينانةي كة عيَراق خؤي بةرهةمي هيَنابوون. مين و رِيَذةيةكي زؤر تةقةمةني بلاَوكرانةوة و طويَزرانةوة بؤ ضةند مةخزةنيَك لة ضةند شويَنيَكي جياوازي عيَراق و لة دواييدا بةجيَ هيَلَران كاتيَك هيَزةكاني عيَراق لةبةريةك هةلَوةشايةوة دواي داطيركردنةكةي ئازاري 2003.

حكومةتي عيَراق و هيَزي هاوثةيمانان بةردةوامن لة دؤزينةوةي ميني زةوي لة سةرانسةري وولاَتدا. لة 30 ئاياري 2006, هيَزة فرةنةتةوةكان, لةشكري بةغداد, 82 ميني دذةمرؤظيان لة باكوري شاري بةغداد دؤزيةوة. لة 16 ئاياري 2006, فةوجي506 جةنطي, 140 مينيان لة رِؤذهةلاَتي شاري بةغداد دؤزيةوة. لة 13 ئاياري 2006, سةربازةكاني (بولأ دؤط), 4 ميني دذةمرؤظيان دؤزيةوة. لة 28 ي نيساني 2006, سةربازةكاني هيَزة فرةنةتةوةكان, لةشكري بةغداد, 25 ميني دذةمرؤظيان دؤزيةوة. لة 26 نيساني 2006, 8 ميني دذةمرؤظ لة رِؤذهةلاَتي ثاريَزطاي ديالا دؤزرانةوة. لة 20 نيساني 2006, 2 ميني دذةمرؤظ لة حةشارطةيةكدا دؤزرانةوة. لة 19 شوباتي 2006, ذمارةيةكي نةزانراوي ميني دذةمرؤظ لة نزيك ئةلقوراتية دؤزرايةوة. لة 14 ي شوباتي 2006, دةستةي ئةندازياراني سوثاي ئةمريكا رِايطةياند كة 248 تةن جبةخانةي تةقةمةني و ميني زةوي لةناوبردووة.

لة 8 تشريني دووةمي 2005, شارةزاياني لةناوبردني تةقةمةني و ضةكي جةنطي سوثاي كازاغستان رِايانطةياند كة زياد لة ضوار مليؤن ميني زةوي و ضةك و تفاقي نةتةقاوةيان لةناوبردووة. لة 11 تشريني يةكةمي 2005, هيَزي ئةلاسكاي سوثاي ئةمريكي لة رةواح حةشارطةيةكي ضةك و تةقةمةنيان دؤزيةوة و لةناوبرد كة 10 ميني زةوي تيَدا بوو. لة 28 ئةيلولي 2005, لة رةدوينية 46 ميني دذةمرؤظ لة حةشارطةيةكدا دؤزرايةوة. لة 18 حوزةيراني 2005, 24 ميني زةوي لة باشووري خؤرئاواي شاري بةغداد دؤزرايةوة. لة سةرةتاي حوزةيراني 2005, هيَزي ئاشتي ثاريَزي ئؤكراني 470 ميني دذةتانك و دذةمرؤظيان لة ثاريَزطاي واست دؤزييةوة و لةناوبرد.

بةكارهيَنان

بة دريَذايي ماوةي بةيةكداداني ضةكداريدا, هيض راثؤرتيَك نةبووة لةسةر مين ضاندن و بةكارهيَنانى مين لة لايةن هيَزي سةربازي حكومةتي عيَراقةوة. كاربةدةستاني عيَراق زانياريان نةداوة بة (ضاوديَري زةوي ية مين رِيَذكراوةكان) دةربارةي ئةو ريَنماييانةي هيَزةكاني عيَراق وةريدةرطرن لةبارةي بةكارهيَناني ميني دذة مرؤظ.

هيض زانياريةكيش نةبووة دةربارةي ضاندني ميني دذة مرؤظ لةلايةن هيَزي هاوثةيمانانةوة . زؤربةي ئةنداماني هيَزي هاوثةيمانان, بيَجطة لة ويلايةتة يةكطرتووةكاني ئةمريكا, بةشدارن لة ثةيماننامةي قةدةغةكردني ميني سالَي 1997 كة رِيَطةيان نادات ميني دذة مرؤظ بةكاربهيَنن, يارمةتي بةكارهيَناني بدةن, بةرهةمي بهيَنن, خةزني بكةن يان بيطويَزنةوة لة هيض بارودؤخيَكدا .

لة تشريني يةكةمي 2005, @ كاربةدةستيَكي وةزارةتي دةرةوةي ئةمةريكا جةختي لةسةرئةوة كردةوة كة هيَزةكاني ئةمةريكا ميني دذة مرؤظيان بةكار نةهيَناوة لةكاتي داطيركردني عيَراق و شةرِ وثيَكدادانةكاني دوايشدا.

ئةمريكا و زؤر ئةندامي تري هيَزي هاوثةيمانان لايةني بةشدارن لة ثةيماننامةي دووةمي كؤنطرةي ضةكة تةقليدي يةكان كة جؤري ئةو مينة دذةمرؤظانةي دياري كردووة كة دةتوانريَت بةكاربهيَنريَن و ئةو بارودؤخانةي رِوونكردووةتةوة كة تيايدا بةكاربهيَنريَن. ئةو ماوةيةي كة هيَزةكاني ئةمريكا و هاوثةيمانان دةتوانن ناوضةي مين رِيَذكراوي تيا بةكاربهيَنن بؤ مةبةستي سةربازي و لةكاتي ثيَويستدا بةثيَي ثةيماننامةي دووةم نةزانراوة. ئةو كاتانةش كة ثيَويست دةكات بةكاري بهيَنن دةبيَت بةتةواوي دلَنيا بن لةوةي كة خةلَكي مةدةني دوورة لةو ناوضة مين رِيَذكراوانةوة.

طروثة ضةكدارة ناحكومي يةكان

بةثيَضةوانةي هةموو ئةو نمونة دؤكيوميَنتكراوانةي دؤزينةوة و دةستبةسةراطرتني ميني دذةمرؤظةوة كة لة رِاثؤرتي (ئاياري 2005)ةوة ئاماذةيان ثيَدراوة, هيض نمونةيةكي دياريكرا و جةختكراوي بةكارهيَناني تازةي ميني دذةمرؤظ نةبووة. بةلاَم ميني دذةئؤتؤمبيَل لةلايةن ميليشيا ياخي بووةكانةوة بةكارهاتووة.

هيَزةكاني ئؤثؤسزيؤن ذمارةيةكي بيَشوماري بؤمبى ضيَنراويان بةكارهيَناوة. بؤمبى ضيَنراو كة مةبةست ليَي خستنةوةي قورباني يةـ كة بة بةركةوتن يان دةست ليَدان بتةقيَتةوة ـ بة ميني دذةمرؤظ دةذميَردريَت و قةدةغةكراوة بةثيَي ثةيماننامةي قةدةغةكردني مين. بؤمبيَكي ضيَنراو كة لةلايةن كةسيَكةوة دةتةقيَنريَتةوة-كة بةكارهيَنةرةكةي برِيار دةدات كةي بيتةقيَنيَتةوة- قةدةغةنةكراوة لةلايةن ثةيماننامةكةوة, بةلاَم بةكارهيَناني ئاميَري لةو جؤرة ثيَشيَلكردني ياسا مرؤيي ية نيَودةولَةتي يةكان بووة, بؤنمونة كاتيَك بةشيَوةيةكي رِاستةوخؤ مةدةني بثيَكيَت.

طروثة ضةكدارة ناحكومي يةكان ضةندين جؤر تةقةمةنيان بةكارهيَناوة لة هيَرشةكانياندا. دةزطاكاني رِاطةياندن زياتر باس لة بةكارهيَناني ئاميَري تةقاندنةوة لة دوورةوة دةكةن, بةلاَم وا دةردةكةويَت كة ئةو ئاميَري تةقاندنةوانةي هةستيارن مةبةست ليَيان خستنةوةي قوربانيية بةكارهاتبن. لة حوزةيراني 2006, ميليشيا ضةكدارةكان بةثيَي هةوالَةكان ذمارةيةكي زؤري بؤمبي ضيَنراويان لة دةوري جةستةي دوو سةربازي ئةمريكي بةستووة كة ثيَشتر رِفيَنرابوون و كوذرابوون بةمةبةستي كةوتنةوةي ذمارةي زياتري قورباني. لة تشريني دووةمي 2005, ضوار سةربازي جؤرجيايي برينداربوون لة ئاكامي تةقينةوةي مينيَكي زةوي لةكاتي يةشكطرتن و ثاسكردن لةشاري باقوبة لة عيَراق. لة تشريني يةكةمي 2005, سةربازيَكي بةريتاني كوذرا كاتيَك "بة ثيَ ثيَش لاندرؤظةرةكةيان رِؤشت بؤ طةرِان بةدواي بؤمبي ضيَنراوي هةستياردا."

لة تشريني دووةمي 2005, جةنةرالَي ئةمريكي مايكلأ حاجي, هةرِةشةي بؤمبي ضيَنراوي بة "طةورةترين بةرةنطاربوونةوةي تةكتيكي" دانا لة عيَراقدا. فةرماندةي لؤجستي ئةمريكي لة عيَراق لة ئابي 2005 رِايطةياند كة هةفتةي نزيكةي 30 هيَرشي بؤمبي ضيَنراو كراوةتة سةر قافلَةي ئازوقة, كة %100 لة ضاو سالَي ثاردا زيادي كردووة. لة نيَوان 1 كانووني دووةم بؤ 31 ئاياري 2006, (137) كةس لة سوثاي ئةمريكي لة عيَراق بة بؤمبي ضيَنراو كوذراون. لةسالَي 2005, (445) كةس لة سوثاي ئةمريكي بة بؤمبي ضيَنراو كوذراون, كة زيادبوونيَكي بةرضاوة لةضاو سالَي 2004 كة (238) كوذران بة هةمان جؤري هيَرش.

بؤمبي ضيَنراو قورباني مةدةنيشي ليَكةوتووةتةوة. لة شوباتي 2006دا 7 كةسي مةدةني بة بؤمبيَكي ضيَنراوي قةراغ رِيَطا بريندار بوون لة نزيك ثاسكردنيَكي سوثاي ئةمريكي لة شاري باقوبة. برينداربووني (بؤب وودرةف)ى رِؤذنامةنووسي ئةمريكي و (دوط ظؤط)ي هاوةلَي لة كانوني دووةمي 2006 هةر بةهؤي بؤمبي ضيَنراوةوة بوو. دوو ئةندامي خةلَكي ئةفريقاي باشوور لة تيمي ئاسايشي نيَودةولَةتي (دين كؤرث) لة تشريني دووةمي 2005 كوذران كاتيَك ماشيَنةكةيان خؤي لة بؤمبيَكي ضيَنراو دا. تةقينةوةي بؤمبيَكي ضيَنراو لة تشريني دووةمي 2005 لةدةرةوةي شاري بةغداد مردني 3 مةدةني و برينداربووني 4 تري ليَكةوتةوة.

رِاثؤرتيَكي ضاوديَري مافةكاني مرؤظ لة تشريني يةكةمي 2005 دةريخست كة لة داطيركردنةكةي ئازاري (2003)وة,"ميليشيا ضةكدارةكان هةزارةها خةلَكي مةدةنييان لة ثياو و ذن و مندالأ بة دةستي ئةنقةست كوشتووة. لة سةرانسةري @

وولاَتدا ميليشيا ضةكدارةكان بؤمبي ئؤتؤمبيَل و خؤكوذيان بةكارهيَناوة بؤ زيادكردني ذمارةي برينداربووان و كوشتني خةلَكي مةدةني. هةروةها ئاماذةي دا بةوةي كة "هةنديَك لة ميليشيا ضةكدارةكان بؤمبي ضيَنراو (بؤمبي قةراغ رِيَطة) و بؤمبي ئؤتؤمبيَليان بةكارهيَناوة بؤ تيرؤركردني سياسةتمةدارة كوردةكان و رِؤذنامةنووسان." رِاثؤرتةكة باس لةوةش دةكات كة شارةزايةكي ئاسايشي ئةمريكي ئاشكراي كردووة كة ميليشيا ضةكدارةكان برِي 200$ ئةمريكي دةدةن بؤ تةقاندنةوةي هةر بؤمبيَكي ضيَنراو.

هيَزة ئؤثؤسزيؤنةكان ميني دذة ئؤتؤمبيَليان لة قةراغي ئةو رِيَطةيانةش داناوة كة سةفةري زؤري ثيادةكريَت. لة سالَي 2005, حةوت كةسي سةر بة سوثاي ئةمريكي بةهؤي ميني دذةئؤتؤمبيَلةوة طيانيان لةدةستدا. لة تشريني دووةمي 2005, سةربازيَكي ئةمريكي سةر بة فةوجي 2ي مارينز طياني لةدةستدا كاتيَك ماشيَنةكةي خؤيدا لة مينيَك لة حةبانية. لة تشريني يةكةمي 2005, سيَ سةربازي ئؤكراني برينداربوون كاتيَك مينيَكي زةوي بة ماشيَنة سةربازي يةكةياندا تةقي يةوة. لة ئابي 2005, 14 مارينزي سوثاي ئةمريكي طيانيان لةدةستدا كاتيَك ماشيَنةكةيان داي بة بؤمبيَكي قةراغ رِيَطةدا كة لة سيَ ميني زةوي ثيَكهاتبوو. هةروةها ميليشيا ضةكدارةكان ثيَكهاتةكاني ميني زةوييان بؤ دروستكردني بؤمب بةكارهيَناوة.

ضةند هةوالَيَك لينك يا ثةيوةنديان لة نيَوان مادةي تةقةمةني بةكارهاتوو لةلايةن ميليشيا ضةكدارةكاني عيَراق و حكومةتي ئيَراندا دؤزيوةتةوة. لة ليَدوانيَكي مانطي ئازاري (2006)يدا, سةرؤكي ئةمريكي جؤرج بوش ئاماذةي بةوةدا كة "هةنديَك لةهةرة بةهيَزترين بؤمبة دروستكراوةكان كة ئيَستا لة عيَراق دةيان بينين ضةند ثيَكهاتةيةكيان لة ئيَرانةوة هيَنراون." بةرِيَوةبةري دةزطاي نةتةوةيي سيخورِي ئةمريكي لة دانيشتني كؤنطريَسي ويلايةتة يةكطرتووةكاني ئةمريكا لة شوباتي 2006 شايةتي ئةوةي دا كة ئيَران يارمةتي تةكنةلؤجي دابين دةكات بؤ ميليشيا ضةكدارة شيعةكان بؤ دروستكردني بؤمبي ثيَشكةوتووتر و كاريطةرتر. لة تشريني يةكةمي 2005, كاربةدةستيَكي نةناسراوي بةريتاني لة ليَدوانيَكدا ئاشكراي كرد كة بةلَطة هةية بؤمبيَكي دروستكراو كة كاريطةري سيَ هيَندةي ميني زةوي هةية, بؤ عيَراق طةيةنراوة لةلايةن حزبةلاَي لوبنان لة رِيَطةي ئيَرانةوة.

كيَشةي ثاشماوةي ميني زةوي و تةقةمةنى ثاش جةنط

عيَراق لة رِيزي ثيَشةوةي ئةو وولاَتانة دادةنريَت كة زؤرترين برِي ميني زةوي و تةقةمةنى ثاش جةنطي تيَداية, ثاشماوةي شةرِ و ثيَكدادانةكاني ناوخؤ, جةنطي ئيَران-عيَراق 1980-1988, جةنطي يةكةمي كةنداو سالَي 1991 دواي داطيركردني كوةيت لةلايةن عيَراق و ئةم شةرِ و ثيَكدادانةي ئيَستا كة بة داطيركردني عيَراق لةلايةن هيَزة هاوثةيمانةكان بةرِابةري ئةمريكا لة ئازاري 2003 دةستي ثيَكرد. بة مليؤن مين, برِيَكي هيَجطار زؤري ضةك و تةقةمةني بةجيَهيَلَراو و نةتةقيو لة ثاشماوةكاني جةنطي سالَي (2003)ن لة عيَراق. هةتاوةكو حوزةيراني 2006, بةرنامةي لةناوبردني تةقةمةني هيَزي هاوثةيمانان لة ماوةي سيَ سالَدا(450,000) تةن جبةخانةي تةقةمةنيان لةناوبردووة و سةربازةكاني هيَزي هاوثةيمانان بةردوام بوون لة دؤزينةوةي حةشارطةي ضةك و تةقةمةني.

عيَراق بةدريَذايي 1400 كم سنووري لةطةلأ ئيَراندا ميني زةوي ضاندووة. ثاريَزطاكاني باشووري عيَراق كة سنووريان بة ئيَرانةوةية بلاَوبوونةوةي زؤري تةقةمةنى نةتةقيويان بةخؤوة بيني لةكاتي جةنطي ئيَران-عيَراق. ثيَش جةنطي (2003) , لةسةر سنوور لةطةلأ سعودية و بةضواردةوري سةربازطةكاندا ضةند كيَلَطةيةكي تري مين ضيَنران. هةروةها هيَرشي ئاسماني هيَزي هاوثةيمانان و شةرِ و ثيَكدادانةكاني سةر زةوي جةنطي 2003 بوونة هؤي بلاَوبوونةوةي زياتري تةقةمةنى نةتةقيو: بة ثيَي زانياري يةكاني هيَزي هاوثةيمانان, ئةمة لة هةموو شويَنيَك زياتر لةسةر رِيَطا سةرةكيةكاني بةرةو شاري بةغداد بوو كة ضرِة بة كؤمةلَطةي نيشتةجيَبوون. بةكارهيَناني بؤمبي ئؤتؤمبيَل و بؤمبي ضيَنراوي قةراغ رِيَطاكان بةلَطةي ئةو برِة زؤرة ضةك و تةقةمةني ية بةجيَهيَلَراوةية كة دواي لابردني رِذيَمي سةدام حسيَن لةسةر حوكم بةجيَهيَلَراون و ثاشان ميليشيا ضةكدارةكان دزيويانن و بةبةردةوامي بةكاريان دةهيَنن.

بةثيَي رِوونكردنةوةيةكي سالَي 2006 كة كورتةي كاريطةري بلاَوبوونةوةي ئةم ضةك و تةقةمةني ية دةردةخات, سةرنج دراوة كة, "تةنها خةلَكي مةدةني لة مةترسي لة دةستداني ذيانيان يان ثةليَكي جةستةيان نين بة هؤي تةقةمةنى ثاش جةنط, بةلَكو ئةمانة رِيَطري طةورةن لةبةردةم جيَبةجيَكردني كاري ئاوةدانكردنةوة و ذيانةوة و ثرِؤذةكاني ثةرةثيَدان. زةوي ية كشتوكالَي يةكان بة بةكارنةهيَنراوةيي ماونةتةوة و جيَي مةترسين بؤ جوتيار و مةرِو مالاَت. لة كاتي دروستكردني رِيَطاوبان و ناوضةي نيشتةجيَووندا دةبيَت مةسةلةي بووني مين لةو شويَنانةدا رِةضاوبكريَت. سةرضاوة ئاوي يةكان ثيس بوون بة ثاشماوةي يؤرانيؤم و مةترسي تةندروستيان هةية بؤ هاوولاَتيان. هةروةها تةقةمةنى ثاش جةنط @ رِيَطرة لةبةردةم طةرِانةوةي خةلَكة ئاوارةبووةكاني ناوخؤ و كةشيَكي مةترسيدار و نائارامي بؤ كؤمةلَطة و تاكةكاني دروستكردووة."

مةسحي كاريطةري ميني زةوي – عيَراق) كة لة لايةن (دةزطاى ئةمريكى بؤ جةنطاوةرة قوربانيةكانى شةرِى ظيتنام) جيَبةجيَدةكريَت, ئيشةكاني خؤي لة كؤتايي نيساني 2004 لة 13 ثاريَزطاي عيَراق تةواو كرد, زياتر لة (3,548) ناوضةي ثرِمةترسي طومانليَكراو و تةقةمةنى نةتةقيوي دةستنيشان كرد كة كاريطةرييان هة بؤ سةر (1,579) كؤمةلَطةي نيشتةجيَبوون. هةروةها (565) قورباني ئةم دواييةي تؤماركردووة (لةماوةي دووسالَدا هةتا كاتي مةسحةكة) كة زؤربةي زؤري (%99.3) مةدةني بوون و لة سيَ بةش دوو بةشي تةمةنيان لة نيَوان 5-29 سالاَندا بوون. باوةرِ واية ضةندين قورباني تريش هةبن كة زانياري لة بارةيانةوة نةزانراوة. ناوضةي زؤري تري هاوشيَوةش هةن كة كاريطةرييان بؤ سةر كؤمةلَطةي نيشتةجيَبوون ني ية, هةر بؤية لة (مةسحي كاريطةري ميني زةوي – عيَراق) باسنةكراون.

بة تيَطرِايي, بة ثيَي مةسحيَك, هةتا ئيَستا زةوي ية مين رِيَذكراوةكان طةورةترين هؤي قوربانييةكان بوون. سيَ بةشي قوربانييةكاني ثاريَزطاكاني باكوور و زياتر لة نيوةي قوربانييةكاني ثاريَزطاكاني باشوور بة هؤي هةمان هؤكارةوةية.لةطةلأ ئةوةشدا, جؤري بلاَوبوونةوةي مين و تةقةمةنيةكان و بةثيَي هةريَمةكانيان كاريطةرييان زؤر جياوازة. ثاريَزطا كوردي يةكان لة هةرة ناوضة ثرِ مين و تةقةمةنيةكانن لة جيهاندا كة كاريطةرييان بؤ سةر (1,428) كؤمةلَطةي نيشتةجيَبوون هةية, هةزارةها كيَلَطةي مين رِيَذكراو هةن لة سةر سنوورةكاني لةطةلأ ئيَران و توركيا و هيَلَي سةوز, واتة سنووري ثيَشووي نيَوان هيَزة كوردي يةكان و سوثاي سةدام حسيَن, لةطةلأ بووني تةقةمةنى نةتةقيو لة هةر سيَ ثاريَزطاكةدا.

ثاريَزطاكاني باشوور و ناوةرِاستيش كة سنووريان بة ئيَرانةوةية كيَلَطةي مين ريَذكراويان ليَية, بةلاَم كؤمةلَطاكاني نزيك ليَيان بةجيَهيَلَراون و ئةو بؤمبة هيَشوويانةي هيَزي هاوثةيمانان لة كاتي كشانيان بةرةو بةغداد بةكاريان هيَنابوون لة سالَي 2003 سةرضاوةي سةرةكي قوربانييةكاني ئةم دوواييانة بوون. بةهةمان شيَوة, تةقةمةنى نةتةقيو (بؤمبي هيَشوو و موشةك)ي هيَزي زةوي و ئاسماني هاوثةيمانان, ثيَكةوة لةطةلأ ذمارةيةكي هيَجطار زؤري ضةك و تةقةمةني بةجيَهيَلَراوي سوثاي عيَراقي هؤي سةرةكي زؤربةي قوربانييةكاني ئةم دوواييانة بوون لةثاريَزطاكاني بةسرة, زيقار و ميسان لة باشوور.

هةروةها لة باشووريش كيَلَطةي مين رِيَذكراو هةية بة دريَذايي سنوورةكاني لةطةلأ ئيَراندا و هةنديَك ميني نويَ كة لة لايةن سوثاي سةدام حسيَنةوة ضيَنران ثيَش داطيركردنةكةي هيَزي هاوثةيمانان لة سالَي 2003 لةثاريَزطاي موسةنا كة سنووري بة سعوديةوةية. ثيَكةوة, هؤكاري نيوةي ئةو قوربانيانةن كة لة مةسحةكةدا تؤماركراون. بة ثيَضةوانةي ئةمةوة, لةوثةرِي باشوور لة نيمضة دوورطةي فاو كة برِيَكي زؤر ميني ليَية, هيض قوربانييةكي ليَ نةبووة بةهؤي ئةوةي كة خةلَكةكةي لةسةر رِاوةماسي دةذين نةك لةسةر كشتوكالأ و مةرِ و مالاَت.

بةرنامةي ثاكردنةوةي مين

دةستةلاَتي نةتةوةيي ضالاكي مين: دةسةلآتى كاتى هاوثةيمانان , دةستةلاَتي نةتةوةيي ثاكردنةوةي ميني لة تةمموزي 2003 دامةزراند, بةثيَي ياساي (1483)ي نةتةوة يةكطرتووةكان و خستي ية بةرنامةكاني وةزارةتي ثلان و طةشةثيَدان. (دةستةلاَتي نةتةوةيي ضالاكي مين) بةرثرسياريَتي نةخشةدانان, رِيَكخستن و بةرِيَوةبردني بوجةي ضالاكي مين و ثةيوةندي لةطةلأ بةخشةرةكاندا ثيَسثيَردرا. هةرةوةها كراية بةرثرسيار لة داناني ستانداردةكاني ضالاكي مين و داتابةيسيَكي نةتةوةيي.

(دةستةلاَتي نةتةوةيي ضالاكي مين) ضوار بةشي سةرةكي هةية: بةرِيَوةبردن, ثةيوةندي ية طشتي يةكان, ياسايي و تةكنيكي (كة بةشةكاني ثلاندانان, كاري مةيداني, بةرزكردنةوةي هوشياري, يارمةتي قوربانيان, كؤمثيوتةر و مةشق ثيَكردن دةطريَتةوة). ليذنةيةكي هاوكاري و هاريكاري وةزاري ثيَكهيَنرا كة ثيَكهاتبوو لة نويَنةري وةزارةتةكاني نةوت, ثيشةسازي, كارةبا, مافي مرؤظ, رِؤشنبيري, ثةروةردة, ذينطة, تةندروستي, ناوخؤ و بةرطري بؤ دلَنيابوون لةوةي كة كاري ضالاكي مين بة شيَوةيةكي باشتر و فراوانتر@ هاريكاري دةكريَت. ليذنةكة مةودايةكي كةمي هةبوو بؤ دةستكردن بة كارةكاني و لةسةر ثيَكهيَناني حكومةتيَكي تازة وةستا بوو كة ئارِاستةي سياسةتةكةيان بؤ دابنيَت. كؤبونةوةيةكي هاريكاري تةكنيكي لة حوزةيراني 2006 بةسترا: ثلان بؤ كؤبونةوةي مانطانةي زياتر دانرا.

بارودؤخي سياسي ناجيَطيري عيَراق و باري ئاسايشي نائارام تةطةرةيان خستووةتة بةردةم بةرةوثيَشضووني كارةكاني (دةستةلاَتي نةتةوةيي ضالاكي مين). لةم بارودؤخةدا ضالاكي مين لة ثيَشةوةي كارةكاني حكومةت ني ية. يةكةم بةرِيَوةبةري طشتي (دةستةلاَتي نةتةوةيي ضالاكي مين), سيراج بةرزاني, لة حوزةيراني 2004 دةستي لةكاركيَشايةوة و لة تةمموزي 2004 بووة بةرِيَوةبةري سةنتةرى ضالاكى مين لة كوردستانى عيَراق لة هةوليَر. ئةوكةسةش كة جيَي طرتةوة, موئةيةد سابر ئةل ئةلاتراكي, لة تشريني يةكةمي 2005 لة لايةن حكومةتةوة لة سةر كار لابرا و حةيدةر ئةلموسايي خراية شويَني, سيَيةم بةرِيَوةبةر لة ماوةي دوو سالَ كةميَك زياتردا. لة تةمموزي 2006, (دةستةلاَتي ثاكسازي عيَراق) رِايطةياند كة ئةلموسايي بةرِيَوةبةري طشتي (دةستةلاَتي نةتةوةيي ضالاكي مين) و حةيدةر ئةلوةردي بةرِيَوةبةري تةكنيكي لة ذيَر ليَكؤلَينةوةدابوون بة تؤمةتي طةندةلَي و بةرِيَوةبةري طشتي ثيَشوو ئةل-ئةلاتراكي"خؤي شاردوةتةوة تا دةستطير نةكريَت."

لة حوزةيراني 2006, وةزيري نويَي وةزارةتي ثلاندانان و طةشةثيَداني عيَراق, عةلي غالب بابان, داواي ثياضوونةوةي ثيَكهاتة و رِؤلَي (دةستةلاَتي نةتةوةيي ضالاكي مين)ي كرد. يةكيَك لة بذاردةكاني (دةستةلاَتي نةتةوةيي ضالاكي مين) بةثيَي طفتوطؤكاني سالَي 2006, ئةوة بوو كة سةر بة وةزارةتي ثلاندانان بميَنيَتةوة بةلاَم رِاثؤرتي زانياري يةكان رِاستةوخؤ بضيَت بؤ وةزير نةك بؤ جيَطري وةزير بؤ كاروباري تةكنيكي, ياخود بضيَت بؤ ئؤفيسي سةرؤك وةزيران, وةزيري بةرطري, يان وةزيري ناوخؤ.

(دةستةلاَتي نةتةوةيي ضالاكي مين) لةلايةن بةرنامةي طةشةثيَداني نةتةوة يةكطرتووةكانةوة (UNDP) يارمةتي دةدريَت لة رِيَطةي ثةيامى نةتةوةيةكطرتوةكان بؤ هاريكارى عيَراق (UNAMI) و (بةرنامةي مرؤيي ضالاكي مين-عيَراق) كة سةر بة وةزارةتي دةرةوةي ويلايةتة يةكطرتووةكاني ئةمريكاية. يارمةتي (UNDP) طرنطي دةدات بة ثةرةثيَداني تواناي بةرِيَوةبردني نةتةوةيي و دامةزراندني تواناي ضالاكي ميني بةردةوام لة عيَراقدا. باري ئاسايشي ناجيَطيري عيَراق (UNDP)ي ناضاركرد كة بنكةي خؤي بطويَزيَتةوة لة بةغدادةوة بؤ عةماني ثايتةختي ئةردةن لة سالَي 2003, بؤ قوبرِس لة سالَي 2005 و ث